Een artikel geschreven door Marian van Miert van het LKCA

In de gymzaal van tyltylschool De Witte Vogel mag ik de voorstelling Spiegel van theatergezelschap De Lachende Zon bijwonen. Er staat pianomuziek op als de kinderen, allemaal in een aangepaste rolstoel, met hun begeleiders binnenkomen. 

De voorstelling begint. Er wordt niet gesproken. Wel geluid en muziek gemaakt. Een uur lang kijk ik naar een auditief en haptisch samenspel tussen acteurs en toeschouwers. Een meisje gilt; een jongetje gilt mee. Ieder kind krijgt persoonlijke aandacht. Een meisje luistert, beweegt haar hoofd heen en weer en brengt haar hand omhoog. Even lijkt ze dansend op te gaan in de muziek. Dan weer de verstilling. Nog even blijft acteur Elco bij haar om dan weer met zijn volle aandacht bij het volgende kind te zijn. 

De Lachende Zon is een theatergezelschap dat al meer dan 26 jaar voorstellingen maakt voor kinderen en mensen met een ernstige, vaak meervoudige beperking. Het gezelschap bestaat uit theatermakers Elco van Alphen en Margo Lötters en zakelijk leider Manon van Hees. Margo is tevens muziektherapeut en Elco ging het theatervak in na een korte periode als activiteitenbegeleider. 

De Lachende Zon, theater van de zintuigen maakt bijzondere voorstellingen 

Elco: ‘Dan zat ik met 500 mensen, vaak ernstig meervoudig beperkt, in een zaal naar een clown te kijken. We zagen vaak niet eens dat er fysiek iets op het podium gebeurde, laat staan dat we begrepen waar de voorstelling overging. Ik dacht: dat is raar, dat kan anders. Dat was het begin van alles.’ 

Een jaar later sloot Margo zich als vaste speelster aan. De Lachende Zon telt verder een arsenaal aan professionele kunstenaars die afhankelijk van de voorstelling een rol vervullen. 

Elco: ‘We vinden het belangrijk om met goede mensen te werken. Dat gaat over kwaliteit. De muziek hebben we bijvoorbeeld helemaal zelf geproduceerd. We spelen ook allemaal op goede instrumenten. Ook voor het decor hebben we professionals. Dan hoor je wel zeggen: het maakt toch niet uit voor deze doelgroep… het maakt wel uit! Het kunnen voelen van een mooi instrument, het geluid dat daarbij hoort.’ 

Jullie voorstelling is behoorlijk intiem.
Elco: ‘We zijn ooit begonnen vanuit het idee; wat er daar op het podium gebeurt, komt niet bij de mensen binnen. Willy Verkuil had jarenlang bij Martha Graham in New York gedanst, de grondlegger van de moderne dans. Zij was op het conservatorium van Den Haag beland en heeft ons geregisseerd. Dat zij uit de danswereld kwam, was heel fijn omdat het zo fysiek is. Er wordt eigenlijk niet gesproken in de voorstelling, alleen als mensen er specifiek om vragen.’ 

Hoe komt zo’n voorstelling tot stand?
Margo: ‘Het begint vaak in de bus op weg naar huis bij het uitwisselen van ervaringen. Heb je dat gezien? En die reactie… Voor de voorstelling Spiegel hebben we ook geput uit mijn ervaringen als muziektherapeut. Ik werk met mensen met autisme en als het herfst wordt en buiten donker, verandert een ruit ineens in een spiegel. Ik zag dat de mensen eigenlijk de hele avond vooral naar hun spiegelbeeld zaten te kijken. Bij mijn therapie heb ik bij de piano ook allemaal spiegels staan voor het contact. Mensen durven me niet altijd rechtstreeks aan te kijken.’ 

Sommige kinderen zouden de poppen die jullie gebruiken best eng kunnen vinden. Ze komen ook heel dichtbij…
Elco: ‘Het is jammer dat niemand daar iets over zei tijdens de voorstelling. Want dan zeggen wij: Kijk met je hart, met je ogen zie je niets. Een citaat uit Le Petit Prince en de essentie van deze voorstelling. Daar spelen we mee. Het mag niet te snoezig worden, daar hebben we een hekel aan.’ 

Er gierden in het begin volgens mij een hoop emoties door de zaal.
Elco: ‘ Ja. Het publiek moet wennen. De groepsleider denkt vaak: kan dit allemaal wel? In het begin is er altijd een soort verwarring en er is altijd een moment waarop de voorstelling zinkt. Dan krijg je het moment dat iedereen zich wat comfortabeler gaat voelen. Dat gebeurt altijd.’ 

‘Dat zoeken, ingangen vinden. Dat maakt dat het nooit verveelt!’

Waar spelen jullie deze voorstelling?
Margo: ‘Op tyltylscholen, maar we spelen ook veel op dagactiviteitencentra voor een groep kinderen die niet leerbaar is. Die kinderen vallen buiten het onderwijs. Daar is geen Meer Muziek in de Klas, daar is geen Cultuureducatie Met Kwaliteit. Al die regelingen gelden niet voor die kinderen. Die vallen buiten alle subsidiemogelijkheden. Een vergeten groep.’ 

Hoe krijg je het al 26 jaar financieel rond?
Elco: ‘De mensen willen graag dat we komen, maar daar is niet altijd geld voor. Onze zakelijk leider vraagt per voorstelling subsidie aan bij diverse zorg- en kunstfondsen. Zo kunnen we de productiekosten laag houden en de voorstelling een aantal keer per jaar tegen een sterk gereduceerd tarief aanbieden. Er wordt soms gesprokkeld om ons uit te nodigen, we hebben op onze site een heel mooi systeem van crowdfunding en we krijgen af en toe eens wat giften.’ 

Wat zouden jullie graag nog doen?
Elco: ‘We hebben geprobeerd gezinnen met een kind met een grote zorgvraag de klassieke werken te laten ervaren in concertzalen. Bijvoorbeeld met onze voorstelling: Bach. Celliste Jacqueline Hamelink speelde de cellosuites van Bach en we hadden geurstokjes met alle lakken van een cello: benzeen, lavendel, bijenwas zodat je de cello ook echt kon ruiken. Dat zijn prachtige projecten maar een tournee langs concertzalen is bijna niet te financieren. Hoeveel tijd kun of wil je steken in het werven van fondsen?‘ 

Wat zijn hoogtepunten?
Elco: ‘De interactie met de kinderen. Dat je aftast: werkt dit, werkt dat? En dat je dan denkt: vindt hij dit eng, vindt ‘ie dit nou leuk, mag ik dichterbij komen? En dan ineens … yes!’ Margo: ‘Bij sommigen werkt een zachte benadering. Anderen gaan helemaal ‘aan’ als het lomp en ruig wordt. Dat is mooi om te zien. We spelen heel veel voorstellingen en het is steeds weer van nul af aan beginnen. Je hebt geen enkele credits. Neem het meisje dat er heel schattig uitziet maar enorm blijkt te kunnen gillen… Oh wacht even, we zitten hier veel te voorzichtig te zijn. 

Jullie doen iets anders dan de leerkrachten.
Elco: ‘De situatie is natuurlijk al anders. Ze gaan naar de gymzaal en dan staan wij daar. Dan gebeurt er al iets anders. Voor begeleiders is het ook leuk. Ze kijken met ons mee en kijken daarna vaak toch even met andere ogen naar de kinderen.’ 

Hebben jullie nog grote wensen?
‘We hebben een theatervorm ontwikkeld voor een bijzondere doelgroep. We geven nu trainingen omdat we het belangrijk vinden om onze kennis te verspreiden. Het zou mooi zijn als we meer zouden kunnen verankeren, stagiaires, acteurs, muzikanten en vaste medewerkers kunnen aannemen, iets structureel kunnen opbouwen. We kijken nu toch altijd van productie naar productie. Hoe mooi zou het zijn als je ook voor deze groep een soort theaterwerkplaats/productiehuis zou hebben.’